1. Những dấu mốc đầu tiên trong khói lửa cách mạng
Ngay từ những ngày đầu thành lập chính quyền cách mạng, công tác bảo vệ an ninh nội địa đã giữ vai trò quan trọng trong bảo vệ Đảng, chính quyền, cán bộ và phong trào cách mạng. Ngày 26/8/1945, dưới sự lãnh đạo của Đảng, Nhân dân tỉnh Biên Hòa (nay thuộc thành phố Đồng Nai) tiến hành Tổng khởi nghĩa, cùng Nhân dân cả nước làm nên thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám. Trong bối cảnh chính quyền cách mạng còn non trẻ, các thế lực thù địch tìm cách chống phá, nhiệm vụ bảo vệ nội bộ, phát hiện và đấu tranh với các phần tử phản cách mạng trở thành yêu cầu cấp thiết.
Ngày 18/4/1946, Bộ trưởng Bộ Nội vụ ban hành Nghị định số 121-NV/NĐ quy định tổ chức Việt Nam Công an vụ gồm ba cấp. Trong đó, Nha Công an và Sở Công an có Phòng Chính trị, Ty Công an có Ban Chính trị, thực hiện nhiệm vụ điều tra, theo dõi phản cách mạng. Đây là dấu mốc quan trọng, đặt nền móng cho tổ chức tiền thân của lực lượng Chống phản động, nay là lực lượng An ninh nội địa.
Tại các địa bàn Biên Hòa, Bà Rịa - Long Khánh, Tân Phú, Sông Bé, Ban Chính trị từng bước được thành lập, tổ chức lực lượng thực hiện nhiệm vụ bảo vệ an ninh, góp phần hình thành nền móng của lực lượng An ninh nội địa Công an thành phố Đồng Nai ngày nay. Trải qua 80 năm xây dựng, chiến đấu và trưởng thành (18/4/1946 - 18/4/2026), lực lượng đã không ngừng phát huy truyền thống, đóng góp quan trọng vào sự nghiệp bảo vệ cách mạng, giải phóng dân tộc và xây dựng quê hương.
Trong kháng chiến chống thực dân Pháp, nhiệm vụ trọng tâm của lực lượng Chính trị là bảo vệ cơ sở cách mạng, đấu tranh chống gián điệp, chỉ điểm, trấn áp các phần tử phản động, bảo vệ phong trào kháng chiến và hậu phương chiến lược. Sau khi Pháp tái chiếm Biên Hòa, địch thiết lập bộ máy cai trị, sử dụng các tổ chức tay sai và mạng lưới mật thám để truy lùng, đánh phá cơ sở cách mạng. Địa bàn bị chia cắt giữa vùng tạm chiếm và vùng giải phóng, đặt ra nhiều thách thức đối với công tác bảo vệ an ninh.
Bám sát địa bàn, dựa vào quần chúng nhân dân, lực lượng Chính trị từng bước xây dựng mạng lưới cơ sở trong các đô thị, đồn điền cao su và khu dân cư; chủ động phát hiện, vô hiệu hóa các đối tượng do thám, chỉ điểm, ngăn chặn âm mưu đánh phá cơ quan đầu não và căn cứ kháng chiến. Thông qua công tác vận động quần chúng, lực lượng xây dựng được mạng lưới nắm tình hình rộng khắp, từ chợ, xóm đạo đến các địa bàn trọng điểm, kịp thời phát hiện dấu hiệu nghi vấn, góp phần bảo vệ cán bộ, cơ sở cách mạng và hậu phương.
Một phương thức quan trọng được vận dụng là phong trào “ngũ liên gia bảo”, phát huy vai trò của quần chúng trong giữ gìn trật tự, bảo vệ cơ sở Đảng, cán bộ hoạt động bí mật và lực lượng kháng chiến. Các nhóm liên gia tổ chức tuần tra, canh gác, kiểm soát người lạ, kịp thời phát hiện, tố giác gián điệp, chỉ điểm, góp phần hình thành thế trận bảo vệ an ninh từ cơ sở.
Đầu năm 1948, thực hiện chỉ đạo của Tỉnh ủy, Ty Công an Biên Hòa chuyển căn cứ về Chiến khu Đ, nơi đứng chân của Khu ủy miền Đông, làm nhiệm vụ bảo vệ Tỉnh ủy, Ủy ban và các đoàn thể kháng chiến. Trước những cuộc càn quét quy mô lớn của địch, lực lượng Chính trị phối hợp với quân đội, dân quân du kích tổ chức sơ tán dân, bảo vệ bí mật tài liệu, thực hiện kế hoạch “vườn không nhà trống”, đồng thời đẩy mạnh phá tề, chống gián điệp và chiến tranh do thám. Nhiều âm mưu cài cắm nội gián, tuyên truyền phá hoại kháng chiến được phát hiện, ngăn chặn kịp thời.
Tháng 5/1951, Ty Công an Biên Hòa và Thủ Dầu Một sáp nhập thành Ty Công an Thủ Biên. Sau khi kiện toàn tổ chức, lực lượng Chính trị tiếp tục đẩy mạnh phong trào phòng gian, phòng gián tại vùng căn cứ và vùng du kích. Chỉ riêng năm 1951, Công an Thủ Biên bắt 47 tên do thám, gián điệp và đối tượng thuộc Phòng nhì Tiểu khu Biên Hòa hoạt động tại vùng căn cứ. Trước thủ đoạn chiến tranh tâm lý, chiêu hồi, chiêu hàng của địch, phong trào “Bảo mật phòng gian” được phát triển ở cả ba vùng chiến lược, góp phần bảo vệ phong trào kháng chiến; trong đó, lực lượng đã tiêu diệt gọn đội “biệt kích đồ đen” của thực dân Pháp tại Long Thành.
2. Kiên cường bám trụ, đấu tranh trong lòng địch
Bước vào cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, Đồng Nai trở thành địa bàn trọng điểm về quân sự và giao thông chiến lược. Địch tăng cường tình báo, gián điệp, cài cắm cơ sở nhằm phá hoại phong trào cách mạng từ bên trong. Chính quyền Ngô Đình Diệm triển khai chính sách “tố cộng, diệt cộng”, truy bắt, đàn áp những người tham gia kháng chiến. Trước tình hình đó, lực lượng Bảo vệ chính trị nhanh chóng củng cố tổ chức, bố trí lực lượng, bám sát cơ sở, xây dựng mạng lưới quần chúng, kiên trì đấu tranh làm thất bại nhiều âm mưu chống phá của địch.
Một trong những dấu ấn nổi bật của lực lượng là kết hợp chặt chẽ giữa công tác an ninh và vận động quần chúng, xây dựng thế trận bảo vệ cách mạng ngay trong lòng địch. Nhiều cán bộ, chiến sĩ kiên trì bám địa bàn, thu thập tin tức, bảo vệ cơ sở bí mật, xây dựng hầm trú ẩn trong nhà dân và tổ chức cơ sở nội tuyến tại các đơn vị quân sự của đối phương. Tiêu biểu là các cơ sở tại Sư đoàn 7 Bộ binh đóng ở Tam Hiệp và Sư đoàn 4 dã chiến đóng tại Bình Đa, Tân Vạn, giúp ta nắm tình hình, phát hiện các kế hoạch hành quân, đánh phá của địch.
Để đáp ứng yêu cầu chiến đấu, lực lượng Bảo vệ chính trị thuộc các Ban An ninh Biên Hòa, Bà Rịa và Long Khánh được kiện toàn, vừa thực hiện nhiệm vụ bảo vệ nội bộ, phản gián, vừa phối hợp tiến công địch trên các địa bàn trọng điểm. Tại Biên Hòa, Xuân Lộc, Lộc Ninh, Bù Đốp, lực lượng kiên trì tuyên truyền chủ trương, chính sách của Đảng và Mặt trận Giải phóng; vận động nhân dân chống gom dân vào ấp chiến lược; phát triển phong trào bảo mật phòng gian, bảo vệ căn cứ và các tuyến hành lang chiến lược.
Cùng với xây dựng phong trào quần chúng, lực lượng đẩy mạnh phối hợp với các đơn vị vũ trang tiến công địch, phá kìm, bức hàng, bức rút đồn bốt, mở rộng vùng giải phóng. Công tác bảo vệ nội bộ được triển khai song song với đấu tranh phản gián, qua đó phát hiện, bóc gỡ nhiều mạng lưới tình báo, ngăn chặn âm mưu cài cắm nội gián vào các cơ quan, đoàn thể kháng chiến. Nổi bật là việc bóc gỡ lưới tình báo núp bóng tổ chức “Diệt trừ sốt rét” do Nguyễn Thanh Tịnh cầm đầu, lưới tình báo do Trương Văn Ngươn cầm đầu và vô hiệu hóa âm mưu cài cắm nội gián của An ninh quân đội ngụy, bắt 20 tên tình báo quân sự.
Cuối năm 1968, địch triển khai Kế hoạch Phượng Hoàng, đẩy mạnh bình định nông thôn, tập trung đánh phá cơ sở cách mạng. Thực hiện chủ trương của Xứ ủy về đưa chiến tranh vào các đô thị, thị xã, buộc địch giảm cường độ đánh phá bên ngoài và kiên quyết đánh bại kế hoạch bình định của Mỹ - ngụy, cán bộ, chiến sĩ Bảo vệ chính trị vừa phát triển phong trào quần chúng làm công tác an ninh ở cả ba vùng chiến lược, vừa phối hợp chống càn, bảo vệ căn cứ, bảo vệ vùng giải phóng, diệt ác, phá kìm.
Trong giai đoạn tiến công chiến lược, tiến tới giành thắng lợi quyết định, lực lượng Bảo vệ chính trị thuộc các Ty An ninh Biên Hòa, Bà Rịa - Long Khánh, Tân Phú, Lộc Ninh tiếp tục phối hợp với Trinh sát vũ trang tiến công địch, phá rã bộ máy kìm kẹp, đồng thời tăng cường bảo vệ nội bộ, bảo mật phòng gian, đấu tranh với các cơ quan tình báo đối phương. Những hoạt động bền bỉ, linh hoạt ấy góp phần bảo vệ an toàn lãnh đạo, cơ sở cách mạng, các tuyến hành lang và phong trào quần chúng trên địa bàn.
3. Góp sức trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy mùa Xuân năm 1975
Trong khí thế tiến công mạnh mẽ của cuộc Tổng tiến công và nổi dậy mùa Xuân năm 1975, lực lượng Bảo vệ chính trị tại Biên Hòa, Bà Rịa - Long Khánh, Tân Phú, Lộc Ninh tập trung lực lượng, phối hợp cùng các đơn vị vũ trang tham gia trận quyết chiến chiến lược cuối cùng. Từ Chiến khu Đ, căn cứ Tà Thiết đến các đô thị trọng yếu, cán bộ, chiến sĩ vừa dẫn đường, nắm tình hình, hiệp đồng tác chiến, vừa triển khai nhiệm vụ tiếp quản, ổn định địa bàn, bảo vệ cơ sở và vận động quần chúng.
Sau khi Chi khu Định Quán bị đánh tan, lực lượng nhanh chóng triển khai tiếp quản, bắt giữ hàng trăm tù binh và đối tượng cầm đầu bộ máy cảnh sát, hành chính địch; chiếm lĩnh các trụ sở, thu giữ, bảo quản nguyên vẹn hồ sơ, tài liệu. Đây là nguồn thông tin quan trọng phục vụ công tác truy quét tàn quân và phát hiện những phần tử còn cài cắm, góp phần giữ vững an ninh, trật tự tại địa bàn mới giải phóng.
Tại Xuân Lộc, địa bàn được xem là “cánh cửa thép” bảo vệ Sài Gòn từ hướng Đông, các chiến sĩ Bảo vệ chính trị trực tiếp cầm súng, dẫn đường cho Quân đoàn 4 tiến công các mục tiêu chiến lược. Những đóng góp đó góp phần cùng quân và dân ta đập tan tuyến phòng thủ của địch, giải phóng Long Khánh ngày 21/4/1975, mở đường cho cuộc tiến công giải phóng hoàn toàn miền Nam.
Sáng 30/4/1975, khi các cánh quân chủ lực thần tốc tiến về Sài Gòn, lực lượng An ninh Biên Hòa từ căn cứ Bình Sơn nhanh chóng tiến vào trung tâm tỉnh lỵ, chiếm lĩnh các cơ quan đầu não và trụ sở hành chính, góp phần giải phóng Biên Hòa, bảo vệ các cơ sở kinh tế, hạ tầng quan trọng, giữ vững an ninh, trật tự trong thời khắc lịch sử của dân tộc.
Từ những ngày đầu bảo vệ chính quyền cách mạng đến hai cuộc kháng chiến trường kỳ, các thế hệ cán bộ, chiến sĩ An ninh nội địa Đồng Nai đã kiên cường bám trụ, dựa vào Nhân dân, mưu trí đấu tranh với các mạng lưới gián điệp, chỉ điểm, biệt kích và những âm mưu phá hoại từ bên trong. Những chiến công thầm lặng ấy không chỉ góp phần bảo vệ cơ quan lãnh đạo, căn cứ kháng chiến và phong trào cách mạng mà còn đặt nền móng cho truyền thống vẻ vang của lực lượng hôm nay.
Chiến tranh đã lùi xa, nhưng tinh thần chiến đấu kiên cường, lòng trung thành với Đảng, sự gắn bó mật thiết với Nhân dân và những bài học kinh nghiệm từ thực tiễn đấu tranh vẫn còn nguyên giá trị. Phát huy truyền thống của vùng đất Đồng Nai anh hùng, lực lượng An ninh nội địa Công an thành phố Đồng Nai tiếp tục rèn luyện bản lĩnh chính trị, nâng cao tinh thần cảnh giác, chủ động bảo vệ an ninh từ sớm, từ xa, từ cơ sở; quyết tâm giữ vững an ninh nội địa, góp phần xây dựng thành phố bình yên, phát triển, vì cuộc sống bình yên và hạnh phúc của Nhân dân.