Một đoạn video clip có thể tạo ra cơn bão dư luận
22 giờ đêm 15/5/2024. Một đoạn video dài chưa đầy một phút xuất hiện trên mạng xã hội Facebook. Hình ảnh trong video là cảnh hai người đàn ông đang khống chế một nam thanh niên trong căn phòng, kèm đoạn hội thoại với cáo buộc nghi vấn nam thanh niên có hành vi xâm hại nam thiếu niên tên T.K (sinh năm 2008): “người này là biến thái, lựa lúc người lớn không có ở nhà, chỉ có con nít, vào xâm hại”. Không đầy hai giờ sau, đoạn video ấy đã có hàng trăm lượt chia sẻ cùng vô số bình luận bức xúc cho rằng người thực hiện hành vi xâm hại nam thiếu niên là cán bộ đứng đầu một cơ quan của tỉnh Bình Phước cũ.

Nhiều người chưa biết đầu đuôi câu chuyện đã vội phán xét bằng những bình luận một chiều. Người chửi bới, người công kích, người khẳng định chắc nịch rằng “có vấn đề”, bày tỏ sự phẫn nộ, giận dữ vì người gây ra vụ việc là đảng viên, cán bộ cấp tỉnh.
Gần 10 ngày sau, cơ quan Công an địa phương thông tin vụ việc không có dấu hiệu tội phạm, không có sự việc ông cán bộ, đảng viên của tỉnh Bình Phước xâm hại nam thiếu niên. Hóa ra đoạn video lan truyền trên mạng chỉ là sự hiểu lầm, ngộ nhận về sự việc và bị dư luận lái theo hướng hoàn toàn khác.
Nhưng điều đáng nói là lúc sự thật được làm rõ thì nhiều người không còn quan tâm nữa. Cơn giận dữ trên mạng đã kịp lan đi. Còn người nam thanh niên bị khống chế và là “tội đồ” xâm hại nam thiếu niên trong video thì “thân bại, danh liệt”, phải xin nghỉ việc và chuyển đi nơi khác sinh sống.
Ngoài câu chuyện trên thì cũng có không ít những câu chuyện, sự việc na ná như vậy trong đời sống hôm nay. Chỉ cần một dòng trạng thái giật gân, một đoạn livestream đầy cảm xúc hay một video được cắt ghép có chủ đích, sự thật có thể bị bóp méo chỉ trong vài giờ đồng hồ.
Đáng lo hơn, nhiều người đang dần có thói quen tiếp nhận thông tin bằng cảm xúc thay vì kiểm chứng. Đó không còn đơn thuần là câu chuyện tin giả. Đó là câu chuyện về niềm tin xã hội. Và sâu xa hơn, là thách thức rất lớn đặt ra cho các cơ quan chức năng đối với việc bảo vệ môi trường mạng thực sự an ninh, an toàn trong kỷ nguyên số hôm nay; trong đó có công tác bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.
Chiếc điện thoại có thể trở thành “mặt trận tư tưởng”
Từ thực tế cuộc sống, xã hội hiện nay cho thấy, mọi suy nghĩ, nhận thức và cảm xúc của hàng triệu người mỗi ngày bị ảnh hưởng, tác động không hề nhỏ của mạng xã hội. Nó xuất phát từ chính những chiếc điện thoại thông minh (smartphone). Nhiều người không thể rời chiếc điện thoại của mình dù là ít phút trong ngày. Vừa ngủ dậy, họ đã mở Facebook, ăn sáng, cà phê cũng liên tục cập nhật tin tức bằng video, đọc báo mạng. Và khi đêm xuống, họ cũng chỉ chìm vào giấc ngủ sau khi đã xem “no nê” TikTok, Facebook.
Điều đáng lưu tâm là không gian mạng giờ đây không còn chỉ là nơi giải trí. Nó đã trở thành nơi hình thành dư luận xã hội. Nơi thể hiện cá tính, “đất diễn” riêng của mỗi người. Nếu như nhiều năm trước đây, muốn lan tỏa một thông tin trong cộng đồng thì phải thông qua báo chí, truyền hình hoặc nhiều khâu kiểm chứng nghiêm ngặt. Còn hôm nay, chỉ cần một tài khoản cá nhân với chiếc điện thoại thông minh, bất kỳ ai cũng có thể trở thành “người cung cấp, chia sẻ, phát thông tin” trên mạng xã hội.
Điều nguy hiểm nằm ở chỗ, mạng xã hội ưu tiên tốc độ và cảm xúc, thông tin càng gây sốc càng dễ lan truyền, nội dung càng kích động càng dễ thu hút cộng đồng tương tác. Nguy hiểm hơn, những điều tiêu cực thường lan nhanh và thu hút lượt tương tác nhiều hơn điều tích cực. Thậm chí có những vụ việc chưa được xác minh, kiểm chứng nhưng chỉ sau vài giờ đã trở thành “phiên tòa mạng”. Người ta “vô tư” bình luận, kết tội, công kích người khác bằng sự giận dữ tập thể. Và rồi đến khi sự thật phơi bày thì cũng đã muộn, đã chậm, không thể lấy lại sự “trong sạch” sau khi đã “thanh minh” hay đính chính, vì trong dòng chảy thông tin mạng, sự thật luôn đi sau và rất chậm.
Chính vì vậy, các đối tượng xấu triệt để lợi dụng mạng xã hội để hướng tới và hoạt động ngày càng tinh vi, khó lường. Hiện nay, chống phá không còn là những lời kêu gọi cực đoan dễ nhận biết như trước. Họ chuyển sang chiêu trò gieo rắc sự nghi ngờ từng chút một, một vụ việc tiêu cực bị thổi phồng để tạo cảm giác “ở đâu cũng tiêu cực”, một sai phạm cá nhân bị quy chụp thành bản chất của cả hệ thống, một phát ngôn thiếu chuẩn mực bị khai thác triệt để nhằm kích động bức xúc xã hội. Chỉ cần chiếc điện thoại, họ biến thành “mặt trận” gặm nhấm niềm tin” mỗi ngày, chứ không chống phá bằng tiếng nổ lớn hoặc gây tiếng vang trong xã hội.
Trong nhiều buổi tuyên truyền cho học sinh trung học phổ thông, sinh viên cao đẳng, có một điều khiến tôi suy nghĩ rất nhiều. Khi được hỏi thường cập nhật thông tin ở đâu, phần lớn học sinh, sinh viên đều trả lời là TikTok, Facebook hoặc YouTube. Các em xem video ngắn rất nhanh. Tiếp nhận thông tin bằng hình ảnh và cảm xúc. Ít có thói quen đọc hết một bài báo dài.

Điều đó không có gì sai. Đó là xu hướng của thời đại số. Nhưng vấn đề nằm ở chỗ, nếu không có kỹ năng chọn lọc thông tin, người trẻ rất dễ bị dẫn dắt. Một video “bóc phốt” chưa kiểm chứng, một livestream với lời lẽ kích động. Tất cả có thể ảnh hưởng trực tiếp đến suy nghĩ của người xem, đặc biệt là giới trẻ. Có em sinh viên từng nói rất thật: “Nhiều khi thấy TikTok nói vậy nên em nghĩ là đúng”.
Câu nói nghe tưởng đơn giản nhưng phản ánh một thực tế đáng lo. Nếu thông tin sai lệch trở thành thứ định hướng nhận thức cho người trẻ, hậu quả lâu dài sẽ rất lớn. Bởi một xã hội thiếu khả năng phân biệt đúng sai sẽ rất dễ bị dẫn dắt bởi tâm lý đám đông.
Không thể bảo vệ nền tảng tư tưởng bằng cách đứng ngoài không gian mạng
Có thời điểm, nhiều người cho rằng mạng xã hội chỉ là nơi giải trí, không cần quá quan tâm. Nhưng thực tế cho thấy, nếu bỏ trống không gian mạng, thông tin xấu độc sẽ tự lấp đầy khoảng trống ấy.
Nơi nào thông tin chính thống chậm xuất hiện, nơi đó tin đồn dễ bùng phát. Nơi nào thiếu định hướng dư luận, nơi đó rất dễ bị dẫn dắt bởi các luồng thông tin sai lệch. Bởi vậy, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong thời đại số không thể chỉ bằng những hội nghị hay văn bản. Mà phải hiện diện ngay trên không gian mạng - nơi người dân đang sống, đọc, xem và tương tác mỗi ngày.
Trong thời đại mà ai cũng có thể trở thành “người phát tin”, việc giữ cho xã hội không bị cuốn theo những thông tin sai lệch là nhiệm vụ không hề đơn giản. Nhưng khó không có nghĩa là không làm được.
Cuộc chiến bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng hôm nay, suy cho cùng, chính là cuộc chiến giữ niềm tin của Nhân dân. Mà muốn giữ được niềm tin ấy, trước hết phải hiểu người dân đang nghĩ gì, đang xem gì, đang tin điều gì trên không gian mạng. Phải chủ động thông tin, phải nói bằng ngôn ngữ gần gũi hơn; phải truyền tải bằng cách dễ tiếp cận hơn. Phải dùng sự thật để đẩy lùi thông tin sai lệch. Đó không phải là chạy theo mạng xã hội. Đó là thích nghi để bảo vệ sự thật trong một môi trường đã thay đổi rất nhiều. Bởi thực tế cho thấy, ở đâu thông tin chính thống gần dân hơn, ở đó người dân tỉnh táo hơn. Ở đâu cán bộ lắng nghe dân, đối thoại với dân, ở đó tin đồn ít có cơ hội lan rộng. Ở đâu điều tích cực được lan tỏa thường xuyên, ở đó niềm tin được củng cố. Nếu không nhìn thẳng vào thực tế ấy, chúng ta sẽ rất dễ chậm hơn những luồng thông tin xấu độc đang len lỏi từng ngày.
Và khi sự thật đi chậm hơn tin giả, cái mất đi không chỉ là thông tin đúng sai. Mà còn là niềm tin xã hội.
(Mời độc giả xem tiếp kỳ 2: KHOẢNG TRỐNG THÔNG TIN CHÍNH THỐNG)