Thời gian qua, trào lưu tự tạo phần mềm, website bằng trí tuệ nhân tạo (thường gọi là Vibe Coding) nở rộ trong giới trẻ, người làm tự do và các hộ kinh doanh. Chỉ với một ý tưởng kinh doanh, người dùng yêu cầu các công cụ như ChatGPT, Gemini, Claude viết trọn bộ mã nguồn, thiết kế giao diện rồi lập tức đưa lên mạng vận hành, thu phí.
Theo pháp luật Việt Nam hiện hành, Trí tuệ nhân tạo (AI) không có tư cách pháp nhân và không phải là chủ thể chịu trách nhiệm pháp lý. Hãy hình dung AI giống như một chiếc máy gia công tự động trong nhà xưởng: khi chiếc máy làm ra sản phẩm lỗi gây ngộ độc cho người tiêu dùng, cơ quan chức năng sẽ xử lý chủ xưởng chứ không xử phạt chiếc máy. Do đó, ngay tại thời điểm bạn đứng tên mua tên miền, thuê máy chủ, bấm nút phát hành ứng dụng lên mạng và gắn tài khoản ngân hàng của mình vào để nhận tiền, bạn chính là chủ sở hữu và là người vận hành hợp pháp duy nhất. Mọi rủi ro phát sinh từ sản phẩm đó đều quy về trách nhiệm dân sự, hành chính hoặc hình sự của chính bạn.
Để tránh bước chân vào vòng lao lý, người dân và các nhà phát triển cần nhận diện rõ 4 “cạm bẫy” pháp lý phổ biến nhất hiện nay:
Vận hành Thương mại điện tử “chui” và bỏ qua nghĩa vụ nền tảng số (Nghị định 248/2026/NĐ-CP)
Nhiều cá nhân sau khi dùng AI dựng xong website bán hàng, ứng dụng cung cấp dịch vụ hoặc bán các gói thành viên (VIP) đã lập tức mở cổng thu tiền của khách hàng.
Theo quy định tại Nghị định 248/2026/NĐ-CP, mọi website, ứng dụng có chức năng đặt hàng trực tuyến, giỏ hàng hoặc thu phí dịch vụ đều phải thực hiện thủ tục thông báo hoặc đăng ký với Bộ Công Thương trước khi hoạt động.
Việc tự ý vận hành thu phí mà không đăng ký, không công khai minh bạch quy chế hoạt động, chính sách kiểm duyệt, quy trình giải quyết khiếu nại và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng là hành vi kinh doanh thương mại điện tử trái phép, có thể bị phạt tiền nặng và buộc thu hồi tên miền, gỡ bỏ ứng dụng.
Khi AI viết mã và tạo nội dung – Vướng bẫy “Bản quyền” và thông tin sai lệch. AI không tự sinh ra kiến thức mà tổng hợp từ hàng tỷ dữ liệu có sẵn trên mạng Internet. Do đó, người dùng rất dễ vướng vào hai rủi ro lớn như:
Xâm phạm quyền Sở hữu trí tuệ (Luật Sở hữu trí tuệ): Các đoạn mã nguồn, giao diện, hình ảnh hay logo do AI tạo ra hoàn toàn có thể sao chép nguyên mẫu từ các phần mềm có bản quyền nghiêm ngặt hoặc trùng lặp với nhãn hiệu đã được bảo hộ độc quyền. Việc đem các sản phẩm này đi đóng gói thương mại, bán lấy tiền sẽ dẫn đến hành vi xâm phạm quyền tác giả và quyền sở hữu công nghiệp.
Trách nhiệm về nội dung giả mạo (Nghị định 147/2024/NĐ-CP): Nếu ứng dụng dùng AI để tự động tổng hợp tin tức, tư vấn pháp luật, y tế, tài chính mà gặp phải hiện tượng “ảo giác AI” (tự bịa đặt thông tin sai sự thật), chủ sở hữu trang web sẽ phải chịu hoàn toàn trách nhiệm trước pháp luật về hành vi cung cấp, chia sẻ thông tin giả mạo, sai sự thật trên không gian mạng.
Tích hợp thanh toán bất hợp pháp, tiền ảo và “bẫy” trốn thuế số. Vì muốn thu tiền nhanh và gọn nhẹ, nhiều người làm web/app bằng AI đã bỏ qua các quy định về tài chính – ngân hàng và thuế. Thanh toán trái phép (Nghị định 52/2024/NĐ-CP): Việc tự ý tích hợp các cổng thanh toán quốc tế chưa được cấp phép tại Việt Nam, hoặc chấp nhận thanh toán bằng tiền ảo, tiền mã hóa (USDT, Bitcoin...) là hành vi vi phạm pháp luật về thanh toán không dùng tiền mặt. Đáng chú ý, nếu tạo ra các trò chơi trực tuyến (mini-game) có cơ chế nạp tiền mua điểm rồi đổi thưởng ngược ra tiền thật, người vận hành còn đối mặt với tội “Đánh bạc” hoặc “Tổ chức đánh bạc” (Điều 321, 322 Bộ luật Hình sự).
Rủi ro trốn thuế (Luật Quản lý thuế & Bộ luật Hình sự): Khi ứng dụng phát sinh doanh thu thường xuyên vào tài khoản cá nhân nhưng chủ sở hữu không đăng ký kinh doanh, không kê khai và nộp thuế theo quy định sẽ bị truy thu, xử phạt hành chính từ 1 đến 3 lần số tiền thuế trốn, hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội “trốn thuế” (Điều 200 Bộ luật Hình sự), nếu số tiền trốn thuế từ 100 triệu đồng trở lên.
Thu thập và xử lý dữ liệu cá nhân tùy tiện, trái phép (Nghị định 13/2023/NĐ-CP). Đây là lỗi vi phạm phổ biến nhất của những người dùng AI tạo lập website, ứng dụng. Thu thập dữ liệu không có sự đồng ý hợp lệ: Người vận hành tạo các biểu mẫu (form) đăng ký tài khoản, yêu cầu người dùng cung cấp họ tên, số điện thoại, email, địa chỉ, thậm chí cả số CCCD và hình ảnh chân dung nhưng không có văn bản hoặc điều khoản chấp thuận rõ ràng theo Điều 11 Nghị định 13/2023/NĐ-CP.
Chuyển dữ liệu xuyên biên giới và lộ lọt thông tin: Khi người dùng nhập thông tin vào ứng dụng, hệ thống lại tự động gửi ngầm dữ liệu thô này sang máy chủ của các công cụ A.I đặt tại nước ngoài để xử lý mà không xin phép người dùng và không lập Hồ sơ đánh giá tác động chuyển dữ liệu cá nhân ra nước ngoài gửi Bộ Công an (Điều 25 Nghị định 13/2023/NĐ-CP). Đồng thời, mã nguồn do AI viết thường tiềm ẩn lỗ hổng bảo mật; nếu bị tin tặc tấn công đánh cắp dữ liệu khách hàng, chủ ứng dụng sẽ phải chịu trách nhiệm nặng nề theo Luật An ninh mạng.
KHUYẾN CÁO TỪ CƠ QUAN CÔNG AN:
Đảng và Nhà nước luôn khuyến khích người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ, ứng dụng khoa học công nghệ và AI để đổi mới sáng tạo, phát triển kinh tế số. Tuy nhiên, làm giàu chính đáng phải đi đôi với thượng tôn pháp luật. Công nghệ giúp rút ngắn khoảng cách từ ý tưởng đến sản phẩm, nhưng chỉ có sự hiểu biết và tuân thủ pháp luật mới giúp sản phẩm đó tồn tại bền vững.
Khi có bất kỳ vướng mắc nào liên quan đến quy định an ninh mạng, bảo vệ dữ liệu cá nhân hoặc phát hiện các trang web, ứng dụng có dấu hiệu lừa đảo, thu thập thông tin trái phép, người dân hãy liên hệ ngay với cơ quan Công an để được hướng dẫn và xử lý kịp thời.