Từ khóa: Kiểm tra, giám sát của Đảng; tư duy sandbox; cán bộ kiểm tra; phòng ngừa vi phạm; Công an nhân dân.
Trong tiến trình đẩy mạnh xây dựng, chỉnh đốn Đảng, công tác kiểm tra, giám sát ngày càng được xác định là một trong những phương thức lãnh đạo quan trọng của Đảng, góp phần giữ vững kỷ luật, kỷ cương, nâng cao năng lực cầm quyền và sức chiến đấu của tổ chức đảng, đảng viên. Thực tiễn công tác cho thấy, bên cạnh những kết quả đạt được, công tác kiểm tra, giám sát vẫn còn những hạn chế nhất định, nổi lên là: phương thức kiểm tra còn thiên về xử lý hậu quả; khả năng cảnh báo, phòng ngừa vi phạm chưa thực sự phát huy hiệu quả; bản lĩnh, trình độ, tính chủ động của đội ngũ cán bộ kiểm tra chưa đồng đều, nhất là ở cơ sở. Những vấn đề này đặt ra yêu cầu cần tiếp tục đổi mới tư duy, phương pháp kiểm tra, giám sát theo hướng chủ động, hiện đại, khoa học hơn.
1. Nhận thức về tư duy “Sandbox” trong công tác kiểm tra, giám sát
Khái niệm “Sandbox” có nguồn gốc từ lĩnh vực quản trị rủi ro và đổi mới chính sách công, trước hết được sử dụng trong công nghệ tài chính (fintech), quản trị nhà nước hiện đại và quản trị nhân sự, với hàm ý tạo lập một “không gian thử nghiệm có kiểm soát” để quan sát, đánh giá hành vi, năng lực, mức độ tuân thủ trước khi mở rộng hoặc trao quyền chính thức.
Vận dụng vào công tác kiểm tra, giám sát của Đảng, tư duy “Sandbox” không phải là một mô hình kỹ thuật thuần túy, mà là một phương thức tư duy quản trị rủi ro chính trị - quyền lực, nhằm nhận diện sớm nguy cơ vi phạm thông qua việc đặt tổ chức đảng, đảng viên - đặc biệt là cán bộ lãnh đạo, quản lý - vào những điều kiện, tình huống, nhiệm vụ cụ thể có tính thử thách, từ đó quan sát phản ứng, cách xử lý, thái độ chính trị và bản lĩnh chịu trách nhiệm.

Khác với cách tiếp cận kiểm tra truyền thống vốn thiên về phát hiện sai phạm đã xảy ra, tư duy “Sandbox” hướng tới giám sát hành vi quyền lực trong trạng thái “chưa vi phạm nhưng có nguy cơ”, coi đây là vùng trọng yếu cần theo dõi, cảnh báo và điều chỉnh kịp thời.
“Sandbox” trong lĩnh vực kiểm tra, giám sát của Đảng không phải là sự nới lỏng kỷ luật, mà là cách tiếp cận quản trị rủi ro có kiểm soát, thông qua việc thiết kế các không gian thử nghiệm, theo dõi, đánh giá hành vi, năng lực và bản lĩnh của tổ chức đảng, đảng viên trước khi vi phạm phát triển thành sai phạm nghiêm trọng phải xử lý kỷ luật. Từ nghiên cứu lý luận và thực tiễn công tác, có thể khái quát tư duy “Sandbox” trong kiểm tra, giám sát ở ba đặc trưng cơ bản: Thứ nhất, Chuyển trọng tâm từ xử lý sang phòng ngừa, coi phát hiện sớm nguy cơ, dấu hiệu vi phạm là nhiệm vụ quan trọng. Thứ hai, Chuyển từ kiểm tra theo vụ việc sang giám sát theo hành vi và rủi ro, chú trọng theo dõi những biểu hiện lệch chuẩn trong thực thi quyền lực. Thứ ba, Chuyển từ đánh giá cảm tính sang đánh giá dựa trên hệ thống chỉ báo, tiêu chí, nhằm nâng cao tính khách quan, minh bạch trong công tác kiểm tra.
2. Những thách thức đặt ra đối với cán bộ kiểm tra
Qua tổng kết thực tiễn, có thể nhận diện một số thách thức chủ yếu đối với đội ngũ cán bộ kiểm tra chuyên trách và kiêm nhiệm hiện nay:
Thứ nhất, Áp lực “ổn định” và tâm lý né tránh va chạm. Cán bộ kiểm tra, nhất là ở cơ sở, thường chịu tác động bởi quan hệ công tác chồng chéo, yêu cầu giữ gìn đoàn kết nội bộ, từ đó dễ dẫn đến xu hướng làm đúng quy trình nhưng chưa đi sâu làm rõ bản chất vấn đề.
Thứ hai, Hạn chế về công cụ cảnh báo sớm. Nhiều biểu hiện vi phạm về đạo đức, lối sống, trách nhiệm nêu gương, suy thoái ban đầu chưa được lượng hóa thành các chỉ báo giám sát, dẫn đến việc phát hiện còn chậm, xử lý chưa kịp thời.
Thứ ba, Kỹ năng phản biện chưa đồng đều. Thực tiễn cho thấy, phản biện chính là yếu tố tạo nên sự khác biệt giữa các cán bộ kiểm tra; trong khi một số cán bộ dám đặt vấn đề ngược chiều, làm rõ điểm mù trong công tác cán bộ, thì vẫn còn không ít trường hợp lựa chọn im lặng an toàn hoặc chỉ phát biểu một phần.
Kỹ năng phản biện của cán bộ kiểm tra không chỉ thể hiện ở việc dám nêu ý kiến khác biệt, mà quan trọng hơn là khả năng đặt câu hỏi ngược chiều đối với những kết luận đã được “định hướng an toàn”, khả năng nhìn thấy rủi ro trong những biểu hiện được che phủ bằng thành tích, quy trình hoặc danh nghĩa tập thể.
Thực tiễn cho thấy, không ít vi phạm nghiêm trọng được tích tụ từ những “điểm mù” kéo dài, trong đó cán bộ kiểm tra có biểu hiện “nói xuôi chiều”, “chọn phần an toàn”, né tránh phản biện các quyết định nhân sự, quản lý nhạy cảm. Đây không chỉ là hạn chế về nghiệp vụ, mà trước hết là vấn đề bản lĩnh chính trị và đạo đức công vụ, nếu không được nhận diện và uốn nắn kịp thời sẽ làm suy giảm vai trò kiểm soát quyền lực của công tác kiểm tra, giám sát.
3. Kinh nghiệm vận dụng tư duy “Sandbox” từ thực tiễn công tác
Từ thực tiễn nghiên cứu và triển khai công tác kiểm tra, giám sát, có thể rút ra một số kinh nghiệm chủ yếu:
Một là, Thiết kế tình huống “thử” thay vì chỉ nghiên cứu hồ sơ. Việc giao nhiệm vụ thẩm tra, kiểm tra các nội dung nhạy cảm trong điều kiện chưa có kết luận định hướng sẵn giúp bộc lộ rõ năng lực phân tích, thái độ nghề nghiệp và trình độ chuyên môn, khả năng chịu trách nhiệm của cán bộ kiểm tra.
Tình huống “thử” trong tư duy “Sandbox” không đơn thuần là giao việc, mà là thiết kế có chủ đích các bài toán kiểm tra, giám sát chưa có đáp án sẵn, đòi hỏi cán bộ kiểm tra phải tự phân tích, đánh giá và chịu trách nhiệm về quan điểm chuyên môn của mình.
Khác với nghiên cứu hồ sơ, nơi thông tin đã được định hình, sàng lọc và phần nào phản ánh kết quả cuối cùng; tình huống “thử” đặt cán bộ kiểm tra vào trạng thái thiếu dữ kiện đầy đủ, nhiều chiều ý kiến, áp lực thời gian và áp lực quan hệ, qua đó bộc lộ rõ năng lực tư duy độc lập, thái độ trước rủi ro và mức độ dám chịu trách nhiệm cá nhân.
Chính trong các tình huống này, kỹ năng phản biện, tính liêm chính nghề nghiệp và phẩm chất chính trị của cán bộ kiểm tra được thể hiện rõ nét nhất.
Hai là, Xây dựng hệ thống chỉ báo giám sát hành vi. Bên cạnh kết quả cuối cùng, cần theo dõi các dấu hiệu như: tần suất né tránh trách nhiệm, biểu hiện dĩ hòa vi quý, dấu hiệu bao che sai phạm nhỏ… Đây là những chỉ báo sớm có ý nghĩa quan trọng trong phòng ngừa vi phạm. Để có được hệ thống này, cần nghiên cứu lượng hóa chi tiết từng hành vi, dấu hiệu nhận biết…
Việc xây dựng hệ thống chỉ báo giám sát hành vi cần được thực hiện theo hướng lượng hóa, có thể theo dõi được, tránh cảm tính. Một số nhóm chỉ báo cần tập trung gồm:
- Chỉ báo về trách nhiệm: mức độ né tránh, đùn đẩy, chậm trễ trong xử lý vụ việc nhạy cảm.
- Chỉ báo về thái độ chính trị: biểu hiện dĩ hòa vi quý, ngại va chạm, chỉ phát biểu theo chiều thuận.
- Chỉ báo về liêm chính nghề nghiệp: dấu hiệu bao che sai phạm nhỏ, hợp thức hóa quy trình, làm “đúng hình thức nhưng thiếu bản chất”.
Các chỉ báo này cần được theo dõi liên tục, tích lũy theo thời gian, coi đây là dữ liệu đầu vào quan trọng cho đánh giá cán bộ kiểm tra.
Ba là, Gắn tư duy “Sandbox” với đào tạo và đánh giá cán bộ kiểm tra.
“Sandbox” không chỉ phục vụ giám sát mà còn là công cụ đào tạo thực tiễn, là căn cứ quan trọng trong đánh giá, bố trí, sử dụng cán bộ kiểm tra, nhất là trước khi giao nhiệm vụ ở vị trí then chốt.
Gắn tư duy “Sandbox” với đào tạo cán bộ kiểm tra cần được thực hiện thông qua việc đưa các tình huống “thử” vào chương trình bồi dưỡng, tập huấn nghiệp vụ, nhất là đối với cán bộ kiểm tra trẻ, cán bộ dự nguồn. Thay vì chỉ truyền đạt quy định, quy trình, cần tăng cường huấn luyện thông qua tình huống thực tiễn, mô phỏng các vụ việc phức tạp, đa chiều, buộc học viên phải thể hiện quan điểm, lập luận và chịu trách nhiệm với nhận định của mình.
Trong đánh giá cán bộ kiểm tra, kết quả tham gia các “Sandbox” cần được coi là một tiêu chí quan trọng bên cạnh hồ sơ, bằng cấp và thành tích. Đánh giá không chỉ dựa vào kết luận cuối cùng, mà chú trọng quá trình tư duy, cách tiếp cận vấn đề, mức độ độc lập và kỹ năng phản biện trong xử lý tình huống.
4. Một số giải pháp và kiến nghị
Trong bối cảnh yêu cầu kiểm soát quyền lực ngày càng cao, việc nâng cao chất lượng công tác kiểm tra, giám sát không thể tách rời nhiệm vụ xây dựng đội ngũ cán bộ kiểm tra có bản lĩnh chính trị vững vàng, liêm chính, dám phản biện và dám chịu trách nhiệm. Vận dụng tư duy “Sandbox” là giải pháp có tính gợi mở, góp phần chuyển mạnh từ kiểm tra bị động sang giám sát chủ động, từ xử lý hậu quả sang phòng ngừa từ sớm, từ xa.
Tuy nhiên, việc triển khai cần được thực hiện thận trọng, có lộ trình, gắn chặt với nguyên tắc, kỷ luật của Đảng và yêu cầu xây dựng lực lượng Công an nhân dân chính quy, tinh nhuệ, hiện đại. Từ thực tiễn nghiên cứu và công tác, có thể khái quát một số kiến nghị sau: Không thể nâng cao chất lượng công tác kiểm tra, giám sát nếu không chú trọng xây dựng đội ngũ cán bộ kiểm tra đủ bản lĩnh, phẩm chất và năng lực. Bản lĩnh chính trị và kỹ năng phản biện của cán bộ kiểm tra có ý nghĩa không kém trình độ chuyên môn, nghiệp vụ. Tư duy “Sandbox” là công cụ hỗ trợ hữu hiệu, nhưng không thay thế nguyên tắc, kỷ luật của Đảng. Giám sát chủ động, hiệu quả sẽ góp phần giảm áp lực xử lý kỷ luật, đồng thời nâng cao năng lực tự kiểm soát của tổ chức đảng và đảng viên.
Trong điều kiện hiện nay, việc vận dụng tư duy “Sandbox” vào công tác kiểm tra, giám sát của Đảng là hướng tiếp cận có giá trị cả về lý luận và thực tiễn. “Sandbox” không làm “mềm” kỷ luật, mà góp phần làm sắc khả năng phòng ngừa; không thay thế kiểm tra, mà bổ trợ cho kiểm tra đi trước một bước. Việc nghiên cứu, thử nghiệm tư duy này cần được tiến hành thận trọng, có lộ trình, gắn với yêu cầu xây dựng đội ngũ cán bộ kiểm tra vững bản lĩnh chính trị, tinh thông nghiệp vụ, trong sạch, liêm chính.
Tài liệu tham khảo:
1) Ban Chấp hành Trung ương Đảng (2018), Nghị quyết số 26-NQ/TW, ngày 19/5/2018 về tập trung xây dựng đội ngũ cán bộ các cấp, nhất là cấp chiến lược đầy đủ phẩm chất, năng lực và uy tín, ngang tầm nhiệm vụ.
2) Bộ Chính trị (2024), Chỉ thị số 35-CT/TW, ngày 14-6-2024 về Đại hội đảng bộ các cấp nhiệm kỳ 2025 - 2030, tiến tới Đại hội lần thứ XIV của Đảng.
3) Bộ Chính trị (2024), Quy định số 144-QĐ/TW, ngày 9/5/2024 về chuẩn mực đạo đức cách mạng của cán bộ, đảng viên giai đoạn mới.
4) Ủy ban Kiểm tra Trung ương (các năm), Các văn bản hướng dẫn về công tác kiểm tra, giám sát và kỷ luật của Đảng.
5) Bộ Công an (các năm), Văn kiện, chỉ thị về xây dựng lực lượng Công an nhân dân chính quy, tinh nhuệ, hiện đại.